Panik Atak mı Kalp Çarpıntısı mı? Kalp Krizi mi? Nasıl Ayırt Edilir?

Panik atak, gerçek bir tehlike olmadığı halde vücudun alarm sisteminin devreye girmesiyle ortaya çıkan, dakikalar içinde zirveye ulaşan yoğun korku ve bedensel belirtiler bütünüdür. Çarpıntı, göğüste sıkışma, nefes darlığı ve ölüm korkusu en sık tarif edilen bulgulardır ve bu tablo hastalar tarafından çoğu zaman kalp krizi olarak yorumlanır.

Kalp çarpıntısı ise kalbin atışının hızlı, düzensiz veya alışılmadık şekilde hissedilmesi durumudur. Heyecan, uykusuzluk, kafein, ateşli hastalıklar ve kansızlık gibi zararsız nedenlerle ortaya çıkabileceği gibi, kalp ritim bozukluklarının ilk habercisi de olabilir. Bu nedenle çarpıntı tek başına ne masum ne de tehlikeli olarak kabul edilir; değerlendirilmesi gerekir.

Kalp krizi, kalbi besleyen atardamarlardan birinin tıkanması sonucu kalp kasının oksijensiz kalmasıdır. Göğüs ortasında baskı ve sıkışma hissi, kola, çeneye veya sırta yayılan ağrı, soğuk terleme ve nefes darlığı en tipik belirtilerdir. Dakikaların doğrudan kalp kası kaybına dönüştüğü, acil müdahale gerektiren bir tablodur.

Bu üç tablonun ayırt edilmesinde şikâyetin başlangıç hızı, süresi, eforla ilişkisi, eşlik eden bulgular ve kişinin risk faktörleri belirleyicidir. Ayrımın kesinleştirilmesi elektrokardiyografi, kan tetkikleri, ekokardiyografi ve ritim izlemi gibi incelemelerle yapılır; şüpheli her durumda öncelik kalp kökenli nedenlerin dışlanmasıdır.

Panik Atak Nedir?

Panik atak, ortada gerçek bir tehlike olmamasına rağmen vücudun tehdit altındaymış gibi tepki vermesidir. Beynin alarm merkezi devreye girer, kana yoğun miktarda adrenalin salınır ve bu hormon kalbi hızlandırır, solunumu sıklaştırır, kasları gerer. Ortaya çıkan tablo tamamen gerçek bedensel belirtilerden oluşur; hasta bunu “hayal ediyor” değildir. Poliklinikte hastalarımızın büyük bölümü bize psikiyatri kanalıyla değil, kalp krizi geçirdiğini düşünerek acil servis üzerinden ulaşır. Bu yanılgı son derece anlaşılırdır, çünkü panik atağın yarattığı bedensel belirtiler kalp kaynaklı tablolarla neredeyse birebir örtüşür.

Kalp çarpıntısı neden olur?

Çarpıntı, kalbin varlığını olağandışı biçimde hissetmemizdir. Normalde kalbimizin attığının farkında olmayız; farkına vardığımız anda bu bir bulguya dönüşür. Ancak her çarpıntı kalp hastalığı anlamına gelmez. Kardiyoloji pratiğinde çarpıntı şikâyetiyle gelen hastaların önemli bir bölümünde kalbin kendisi tamamen sağlıklıdır.

Çarpıntının en sık karşılaştığımız nedenleri şunlardır:

• Kaygı, stres, heyecan ve uykusuzluk
• Kafein, enerji içeceği, sigara ve alkol kullanımı
• Kansızlık ve tiroit bezinin fazla çalışması
• Ateşli hastalıklar ve sıvı kaybı
• Bazı ilaçlar ve zayıflama ürünlerinin yan etkileri
• Kalbin kendi elektrik sistemindeki ritim bozuklukları

Bu ayrımı yaparken en çok başvurduğumuz ipuçları çarpıntının nasıl başlayıp nasıl bittiğidir. Yavaş yavaş başlayıp yavaş yavaş geçen, heyecanla ilişkili çarpıntılar genellikle vücudun normal tepkisidir. Buna karşılık bir düğmeye basılmış gibi aniden başlayan, dakikalarca ya da saatlerce yüksek hızda süren ve yine aniden kesilen çarpıntılar kalbin elektrik sisteminden kaynaklanıyor olabilir. Çarpıntıya bayılma, göz kararması veya nefes darlığının eşlik etmesi de mutlaka araştırılması gereken bir durumdur.

Panik atak mı kalp krizi mi? Aradaki temel fark nedir?

Bu ayrımı yapmanın en pratik yolu, üç soruya bakmaktır: şikâyet ne kadar hızlı başladı, ne kadar sürdü ve eforla ilişkisi var mı? Panik atak tipik olarak birkaç dakika içinde zirveye ulaşır, yirmi-otuz dakika içinde kendiliğinden geriler ve arkasında derin bir yorgunluk bırakır. Kalp krizinde ise şikâyet başladıktan sonra geçmez, aksine artarak devam eder veya dalgalar halinde tekrarlar.

Kliniğimizde hastalarımıza anlattığımız ayırt edici noktalar şunlardır:

• Panik atakta göğüsteki his sıklıkla batıcı ve parmakla gösterilebilecek kadar noktasaldır; kalp krizinde yaygın bir baskı ve ağırlık hissi vardır
• Panik atak istirahatte, hatta uykudan uyandırarak başlayabilir; kalp krizi sıklıkla efor, ağır yemek veya yoğun stres sonrası ortaya çıkar
• Panik atakta ellerde ve ağız çevresinde karıncalanma belirgindir; kalp krizinde kola, çeneye ve sırta yayılan bir baskı öne çıkar
• Panik atakta hızlı ve yüzeysel nefes alma öndedir; kalp krizinde nefes darlığı efora bağlıdır ve dinlenmeyle azalmaz
• Panik atak sonrası kişi bitkin ama iyi hisseder; kalp krizinde soğuk terleme, bulantı ve belirgin güçsüzlük devam eder

Bu listeye rağmen hastalarımıza her zaman şunu söyleriz: bu ayrım evde yapılmaz. Yukarıdaki farklar tipik tablolar için geçerlidir ve tıpta tipik olmayan tablolar hiç de az değildir. Özellikle şeker hastalarında, ileri yaştaki bireylerde ve kadınlarda kalp krizi klasik göğüs ağrısı olmadan yalnızca halsizlik, bulantı ve nefes darlığıyla seyredebilir. Bu nedenle ilk kez yaşanan, alışıldık olmayan veya yirmi dakikadan uzun süren göğüs şikâyetinde doğru davranış, tanıyı kendi başına koymaya çalışmak değil, vakit kaybetmeden 112’yi aramaktır.

Panik atağın belirtileri nelerdir?

Panik atak, tek bir belirtiyle değil, aynı anda ortaya çıkan bir belirti kümesiyle kendini gösterir. Hastalarımız çoğunlukla bu belirtilerin hepsini birden, birkaç dakika içinde yaşadıklarını anlatır.

En sık bildirilen belirtiler şunlardır:

• Kalbin küt küt attığı hissi, hızlı ve güçlü çarpıntı
• Göğüste sıkışma, daralma veya batma hissi
• Nefes alamama, boğulacakmış gibi hissetme
• Titreme, terleme, üşüme ve ateş basması dalgaları
• Baş dönmesi, bayılacakmış gibi olma, bacaklarda güçsüzlük
• Ölme, kontrolü kaybetme veya delirme korkusu

Bu tabloda özellikle dikkat çeken bulgu, hızlı ve yüzeysel nefes alıp vermeye bağlı olarak ellerde, parmak uçlarında ve ağız çevresinde ortaya çıkan karıncalanmadır. Kandaki karbondioksit düzeyinin hızla düşmesine bağlı gelişen bu bulgu, kalp kökenli tablolarda beklediğimiz bir belirti değildir ve ayırt edici değeri yüksektir. Bir diğer önemli nokta, panik atağın tekrarlama biçimidir. Hastalar genellikle “yine olacak mı” korkusuyla yaşamaya başlar, kalabalık ortamlardan ve yalnız kalmaktan kaçınır. Bu kaçınma davranışı geliştiğinde tablo artık tek bir ataktan ibaret değildir ve psikiyatrik değerlendirme gerektirir.

Kalp krizi belirtileri nelerdir ve ne zaman 112 aranmalı?

Kalp krizinde belirleyici olan tek şey vardır: zaman. Tıkanan damarın beslediği kalp kası dakikalar içinde hasar görmeye başlar ve bu hasar geri dönüşsüzdür. Bu nedenle şüphe halinde beklemek, en kötü karardır.

Aşağıdaki bulgular varsa gecikmeden 112 aranmalıdır:

• Göğüs ortasında yirmi dakikadan uzun süren baskı, sıkışma veya ağırlık hissi
• Sol kola, her iki kola, çeneye, boyna veya sırta yayılan ağrı
• Soğuk terleme, benzin solması, bulantı veya kusma
• Dinlenmeyle geçmeyen, giderek artan nefes darlığı
• Bayılma, bilinç bulanıklığı veya ani ve şiddetli güçsüzlük

Bu belirtiler hissedildiğinde hasta kendi aracıyla hastaneye gitmemeli, mutlaka ambulans çağrılmalıdır; çünkü ambulansta tedavi yolda başlar ve olası bir ritim bozukluğuna anında müdahale edilebilir. Hastalarımıza sıkça hatırlattığımız bir nokta daha var: sessiz veya gizli kalp krizi olarak bilinen tablolar, tipik ağrı olmadan yalnızca mide yanması, aşırı yorgunluk veya nefes darlığı şeklinde ortaya çıkabilir. Şeker hastalığı olanlar bu açıdan özellikle dikkatli olmalıdır, çünkü sinir hasarı ağrı algısını körleştirebilir.

Genç yaşta çarpıntı ve göğüs ağrısı kalp krizi olabilir mi?

Genç hastalarımızın en çok kaygılandığı konu budur. Otuzlu yaşların altında damar tıkanıklığına bağlı kalp krizi görülme sıklığı düşüktür; bu yaş grubunda çarpıntı ve göğüs ağrısının nedeni çoğunlukla kaygı bozukluğu, kas-iskelet kaynaklı ağrılar, reflü veya kafein tüketimidir. Ancak “düşük olasılık” ile “imkânsız” aynı şey değildir. Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı öyküsü bulunan, kolesterol yüksekliği kalıtsal olan, sigara kullanan veya performans artırıcı madde kullanan genç bireylerde risk belirgin biçimde yükselir.

Genç yaşta bizim için asıl uyarıcı olan bulgular ise farklıdır: efor sırasında bayılma veya bayılacak gibi olma, spor yaparken ortaya çıkan göğüs ağrısı, çok hızlı ve düzensiz çarpıntı atakları ve ailede genç yaşta ani ölüm öyküsü. Bu bulgular kalp kasının ve elektrik sisteminin doğuştan gelen hastalıkları açısından değerlendirilmelidir. Bu nedenle genç bir hastanın şikâyetini “gençsin, bir şeyin yoktur” diyerek geçiştirmeyiz; en azından bir elektrokardiyografi çekilmesini ve ayrıntılı bir aile öyküsü alınmasını isteriz.

Panik atak kalp krizine neden olur mu? Kalbe zarar verir mi?

Hastalarımızın en sık sorduğu sorulardan biridir ve verdiğimiz cevap genellikle rahatlatıcıdır: yapısal olarak sağlıklı bir kalpte panik atağın kalıcı hasar bıraktığını gösteren bir bulgu bulunmamaktadır. Atak sırasında kalp hızlanır, tansiyon geçici olarak yükselir, ancak bu tepki vücudun heyecan ve efor sırasında zaten gösterdiği fizyolojik yanıtın bir benzeridir ve atak geçtiğinde tablo normale döner.

Ancak bu cevabın önemli bir koşulu vardır: kalbin gerçekten sağlıklı olduğunun gösterilmiş olması. Halihazırda kalp damar darlığı bulunan bir hastada, yoğun stres ve adrenalin yükü şikâyetleri tetikleyebilir. Ayrıca uzun süreli, tedavi edilmemiş kaygı bozukluğunun uyku düzenini bozması, sigara ve kafein tüketimini artırması ve fiziksel aktiviteden uzaklaştırması dolaylı olarak damar sağlığını olumsuz etkiler. Bu nedenle panik bozukluğu “sadece psikolojik” diyerek küçümsemeyiz; kalp incelemeleri normal çıkan hastalarımızı psikiyatri değerlendirmesine yönlendirir ve tedaviye başlamalarını önemle öneririz.

Ayırıcı tanıda hangi tetkikler yapılır?

Ayrımı kesinleştiren şey hastanın anlattığı hikâye ile tetkiklerin birlikte değerlendirilmesidir. İlk basamakta, dakikalar içinde sonuç veren ve son derece değerli bilgi sağlayan elektrokardiyografi çekilir. Bu inceleme, kalbin oksijensiz kalıp kalmadığını ve ritmin düzenli olup olmadığını gösterir. Acil serviste buna kalp kasının hasar görüp görmediğini gösteren kan tetkikleri eşlik eder; bu değerler kalp krizi tanısında belirleyici rol oynar.

Sonraki aşamada, kalbin yapısını ve kasılma gücünü değerlendiren ekokardiyografi devreye girer. Çarpıntısı aralıklı olan ve poliklinik başvurusu sırasında şikâyeti bulunmayan hastalarda, ritmi gün boyu kaydeden holter cihazı kullanırız; böylece atak anında kalbin gerçekten ne yaptığını görürüz. Eforla ilişkili şikâyetlerde efor testi ve gerektiğinde damar görüntüleme yöntemleri planlanır. Bunlara ek olarak tiroit fonksiyonlarını, kan sayımını ve elektrolit düzeylerini kontrol ederiz; çünkü tiroit bezinin fazla çalışması ve kansızlık, panik atağı birebir taklit eden çarpıntı tabloları oluşturabilir. Bu tetkiklerin tümü normal çıktığında hastamıza güvenle şunu söyleyebiliriz: kalbiniz bu şikâyetlerin kaynağı değil.

Çarpıntı ve panik atak anında ne yapmalı?

Kalp kökenli acil bir durum dışlandıktan sonra, atak anında uygulanabilecek basit ama etkili yaklaşımlar vardır. Bunların ortak amacı, hızlanmış solunumu yavaşlatmak ve vücudun alarm tepkisini söndürmektir.

Hastalarımıza önerdiğimiz adımlar şunlardır:

• Güvenli bir yere oturmak, ayakta kalmamak
• Nefesi burundan yavaşça alıp ağızdan uzun sürede vermek, verişi alıştan uzun tutmak
• Nefes almaya odaklanmak, atağın birkaç dakika içinde geçeceğini hatırlamak
• Sıkı kıyafetleri gevşetmek ve ortamı havalandırmak
• Kafein, enerji içeceği ve sigaradan uzak durmak
• Atağın sıklığını, süresini ve tetikleyicilerini not almak

Bu notlar, sonraki poliklinik görüşmemizde tahmin ettiğinizden çok daha değerlidir; çünkü atakların hangi durumlarda tekrarladığını görmek tanıyı netleştirir. Buna karşılık atak sırasında bayılma, uzun süren göğüs baskısı, kola yayılan ağrı ya da soğuk terleme varsa hiçbir nefes egzersizi denenmemeli, doğrudan 112 aranmalıdır. Panik atak tanısı, ancak kalp kökenli nedenler değerlendirilip dışlandıktan sonra rahatlıkla konuşulabilecek bir tanıdır.

Hangi bölüme gidilmeli ve tedavi süreci nasıl ilerler?

Doğru sıralama, hastalarımızın en çok zorlandığı konudur. Genel yaklaşımımız şudur: ani başlayan, şiddetli veya alışıldık olmayan göğüs şikâyetinde ilk durak acil servistir. Tekrarlayan çarpıntı, eforla gelen göğüs ağrısı, bayılma veya nefes darlığı varsa kardiyoloji polikliniğinde değerlendirme yapılır. Kalp incelemeleri normal çıkan, ataklar halinde tekrarlayan ve yaşam kalitesini bozan tablolarda ise psikiyatri desteği devreye girer.

Tedavi tarafında, kardiyoloji ekibi olarak sorumluluk alanımız kalp kaynaklı nedenlerdir: ritim bozukluklarının kontrol altına alınması, damar darlıklarının uygun yöntemlerle tedavi edilmesi ve tansiyon, şeker, kolesterol gibi risk faktörlerinin düzenlenmesi. Panik bozukluğun tedavisi ise psikiyatrinin alanıdır ve bilişsel davranışçı terapi ile gerektiğinde hekim tarafından planlanan ilaç tedavisini kapsar; hastalarımızın internetten önerilerle ilaç kullanmamasını özellikle vurgularız. İki alanın kesiştiği hastalarda ortak takip yaparız. Hangi tablo olursa olsun değişmeyen tavsiyemiz aynıdır: göğüs şikâyetini “herhalde stresten” diyerek geçiştirmemek, bir kez bile olsa değerlendirilmesini sağlamak. Kalbin sağlıklı olduğunu bilmek, kaygı tedavisinin de en güçlü başlangıç noktasıdır.

Prof. Dr. Kadriye Kılıçkesmez

Prof. Dr. Kadriye Orta Kılıçkesmez, Türk kardiyoloji alanında önde gelen isimlerden biridir. 24 Ocak 1974’te Tekirdağ’da doğmuştur. Lisans eğitimini İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nde tamamladıktan sonra uzmanlık alanı olarak kardiyolojiyi seçmiş ve aynı üniversitenin Kardiyoloji Enstitüsü’nde uzmanlık eğitimini almıştır.2015 yılında üniversite tarafından görevlendirilerek Şişli Etfal kardiyoloji kliniğini ve Angio laboratuarını kurmuştur. 2017 yılında profesör olan Kadriye Kılıçkesmez 2020 yılında Prof Dr. Cemil Taşçı Hastanesi’nin kardiyoloji kliniğini ve Angio laboratuvarını kurmuş, kliniğin eğitim kliniği olmasını sağlamıştır.