Trigliserid Nedir? Trigliserid Yüksekliği ve Düşüklüğü

Trigliserid, gün içinde tükettiğimiz yiyeceklerden aldığımız veya bedenin kendi mekanizmalarıyla sentezlediği, anlık olarak kullanılamayan fazla kalorilerin ileride enerji olarak harcanmak üzere saklanmasını sağlayan temel bir kan yağı türüdür. Dolaşımdaki bu yağ miktarının beklenen standart sınırların üzerine çıkması trigliserid yüksekliği, bedenin temel yakıt gereksinimini destekleyemeyecek seviyelere inmesi ise trigliserid düşüklüğü olarak tanımlanır. Hücresel döngünün devamlılığı, organların dış etkenlerden korunması ve beden ısısının dengelenmesi için bu lipit yapıları oldukça önemli işlevler üstlenir. Genel iyilik halinin sürdürülebilmesi ve damar sağlığının desteklenebilmesi adına kandaki yağ profili dengesinin belirli referans aralıklarında tutulması büyük önem taşır.

Trigliserid ve Kolesterol Arasındaki Farklar Nelerdir?

Kan tahlili sonuçlarında genellikle yan yana gördüğümüz trigliserid ve kolesterol, halk arasında sık sık birbirine karıştırılsa da vücuttaki görevleri açısından birbirinden farklı iki yapıdır. Trigliseridlerin en temel görevi, vücudun enerji ihtiyacını karşılamak üzere bir yakıt deposu olarak çalışmasıdır. Uzun süreli açlık saatlerinde, gece uykusunda veya yoğun fiziksel egzersiz yaparken enerjiye ihtiyaç duyulduğunda, bedendeki özel enzimler devreye girer. Bu depolar parçalanarak kana karışır ve kasların ihtiyaç duyduğu yakıtı sağlar.

Kolesterol ise bir enerji kaynağından çok, hücrelerin inşa malzemesi gibidir. Hücre zarlarının esnekliğini korumak, sindirim için gerekli olan safra asitlerini üretmek ve D vitamini ile bazı önemli hormonların altyapısını oluşturmak kolesterolün işidir. Kolesterolün büyük bir kısmı bedende doğal yollarla üretilirken, trigliserid seviyeleri kişinin günlük beslenme rutinine, tükettiği tatlı miktarına ve gün içindeki fiziksel aktivitesine bağlı olarak çok hızlı değişimler gösterebilir. Karaciğer, dolaşımdaki fazla şekeri hızla trigliseride dönüştürerek kana salma eğilimindedir. Bu sistemdeki denge kaybolduğunda, kalp ve damar sağlığını tehdit eden süreçlerin kapısı da aralanmış olur.

Trigliserid Yüksekliği Hangi Sebeplerle Ortaya Çıkar?

Toplum genelinde yapılan sağlık taramaları, yetişkinlerin önemli bir kısmının trigliserid yüksekliği riski taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu durumun altında yatan en yaygın nedenlerin başında modern çağın getirdiği beslenme hataları ve hareketsiz yaşam tarzı gelmektedir. Öğünlerde rafine edilmiş karbonhidratların, hamur işlerinin ve özellikle hazır gıdalardaki şekerli şurupların fazla tüketilmesi, karaciğerin bu fazla enerjiyi hızla yağa çevirmesine yol açar.

Elbette sadece yeme içme alışkanlıkları değil bazen genetik yatkınlıklar veya bedendeki diğer sağlık sorunları da bu değerleri yukarı çekebilir. Metabolizmanın işleyişini bozan durumlar kan yağlarının dengesini de doğrudan etkiler. Bu duruma zemin hazırlayabilen başlıca faktörler şunlardır:

• Obezite
• İnsülin direnci
• Şeker hastalığı
• Hareketsiz yaşam
• Hipotiroidi
• Böbrek yetmezliği
• Genetik yatkınlık

İdeal Trigliserid Değerleri Nelerdir ve Nasıl Ölçülür?

Kan yağlarının doğru bir şekilde analiz edilebilmesi için, tahlillerin genellikle sekiz ila on iki saatlik bir gece açlığı sonrasında yapılması beklenir. Tok karnına verilen kan örneklerinde, az önce yenilen yemeklerdeki yağların kana karışması sebebiyle trigliserid seviyeleri geçici bir şekilde yüksek çıkabilir ve bu durum genel sağlık tablosu hakkında yanıltıcı fikir verebilir.

Sağlıklı bir damar yapısı için açlık trigliserid seviyesinin 150 mg/dL’nin altında olması ideal kabul edilen bir durumdur. Bu seviyeler, damar iç yüzeyinin sağlıklı bir şekilde görevine devam ettiğini ve risklerin düşük düzeyde olduğunu işaret eder. Seviyenin 150 ile 199 mg/dL arasında ölçülmesi genellikle “sınırda yüksek” olarak adlandırılır. Bu aralık, ufukta beliren bir metabolik yavaşlamanın habercisi olabilir. Bu aşamada ilaç tedavisinden ziyade diyetin düzenlenmesi ve hareketin artırılması önerilir.

Değerlerin 200 ile 499 mg/dL arasına çıkması yüksek risk kategorisini işaret eder. Bu seviyelerde damar duvarlarında yağ birikimi hızlanabilir. Seviyenin 500 mg/dL ve üzerine çıkması ise şiddetli yükseklik olarak tanımlanır. Bu kadar yüksek seviyeler, damar sağlığının ötesinde iç organları da ciddi şekilde tehdit etmeye başlayan çok daha acil bir tabloyu yansıtır.

Şiddetli Trigliserid Yüksekliği Vücutta Hangi Sorunlara Yol Açar?

Hafif veya orta dereceli trigliserid yükseklikleri genellikle yıllarca hiçbir belirti vermeden ilerleyebildiği için genellikle “sessiz tehlike” olarak anılırlar. Kişi kendisini tamamen sağlıklı hissedebilir. Ancak değerler çok yüksek seviyelere, özellikle de 1000 mg/dL sınırına doğru tırmandığında kanda dolaşan aşırı yağ, kanın akışkanlığını bozarak oldukça yoğun bir kıvama gelmesine neden olur. Bu durumdaki yoğun kan, pankreasın içindeki ince kılcal damarları tıkayarak dokunun oksijensiz kalmasına yol açabilir. Pankreasın kendi ürettiği sindirim enzimleriyle kendi dokusuna zarar vermesi olarak bilinen akut pankreatit tablosu, sırta vuran şiddetli mide ağrısıyla kendini gösteren ve acil müdahale gerektiren ağır bir durumdur.

Sadece pankreas değil kanda dolaşan fazla yağ iç organlarda da birikmeye başlar. Karaciğer ve dalak bu yağları depolamaya çalışırken yağlanarak normal boyutlarının üzerine çıkabilir. Karaciğer yağlanması zamanla daha ileri boyutta hasarlara zemin hazırlayabilir. Ayrıca vücut bu yağı cilt altında bile depolamaya çalışabilir. Bu yüksek değerlere ulaşıldığında vücutta görülebilecek fiziksel belirtiler şunlardır:

• Karaciğer yağlanması
• Dalak büyümesi
• Pankreas iltihabı
• Ciltte sarı yağ bezeleri
• Göz kapaklarında plaklar

Trigliserid Düşüklüğü (Hipotrigliseridemi) Her Zaman Sağlıklı Olunduğunu mu Gösterir?

Toplumda kan yağlarının her zaman en düşük seviyede olmasının mükemmel bir sağlık göstergesi olduğuna dair yaygın bir düşünce vardır. Trigliserid değerlerinin 50 mg/dL’nin altına inmesi durumu hipotrigliseridemi olarak adlandırılır. Eğer kişi şekerden uzak duran, düzenli spor yapan ve dengeli beslenen biriyse, bu düşüklük genellikle iyi çalışan bir metabolizmanın işaretidir.

Ancak seviyenin 30 mg/dL’nin altına düşmesi, bedende yeterince enerji kalmadığına veya besinlerin iyi emilemediğine dair bir işaret olabilir. Vücuda yeterli kalori alınamaması, yiyeceklerdeki besin öğelerinin bağırsaklardan emilmesini engelleyen çölyak gibi sindirim sorunları bu duruma yol açabilir. Ayrıca tiroid bezinin aşırı çalışması da bedenin tüm yağ depolarını çok hızlı bir şekilde yakıp tüketmesine neden olabilir. Bu kadar düşük yağ oranlarına sahip kişilerde hücresel enerji eksikliğine bağlı bazı şikayetler gözlemlenebilir. Vücuttaki enerji deposunun tükenmesine bağlı ortaya çıkabilecek bulgular şunlardır:

• Kronik halsizlik
• Sürekli üşüme
• Cilt kuruluğu
• Saçlarda kırılma
• Kas kütlesi kaybı
• Enfeksiyonlara yatkınlık

Trigliserid Yüksekliği Kalp ve Damar Sağlığını Nasıl Etkiler?

Trigliserid yüksekliğinin kalp ve damar sistemi üzerindeki etkileri, damar tıkanıklıklarının (ateroskleroz) gelişim sürecinde çok büyük bir paya sahiptir. Kan damarlarının iç yüzeyini kaplayan ve endotel adı verilen o hassas duvar kâğıdı, yüksek yağ oranlarının yarattığı yıpranma nedeniyle zamanla geçirgen bir yapıya bürünür. Trigliserid dengesinin bozulması sonucunda kan dolaşımında oldukça küçük ve yoğun yapıdaki tehlikeli kolesterol parçacıkları birikmeye başlar. Bu parçacıklar, yıpranmış endotel tabakasından geçerek damar duvarının içine sızar ve orada birikmeye başlar.

Vücudun savunma sistemi, damar duvarına sızan bu yağ partiküllerini yabancı bir madde olarak algılar ve onları temizlemek için bölgeye hücreler gönderir. Ancak bu savunma hücreleri, damar duvarındaki yağı yutmaya çalışırken şişip hantallaşır ve sonunda orada ölerek iltihaplı bir yağ birikintisi, yani aterosklerotik plağı oluşturur.

Damar hastalıklarında kritik olan detay, damarın ne kadar daraldığından çok, içindeki bu plağın ne kadar kararlı veya kırılgan olduğudur. Kalın ve sağlam bir örtüye sahip plaklar genellikle yavaş büyür, daha kararlıdır. Ancak yüksek trigliserid ortamı, damarın içinde içi yumuşak yağla dolu, kılıfı ise son derece ince ve kırılgan plakların oluşmasına zemin hazırlar. Tansiyondaki ani bir artış veya kan akımının yarattığı stresle bu ince zar yırtıldığında, plağın içindeki iltihaplı materyal kanla temas eder. Vücut bu yırtığı onarmak için saniyeler içinde devasa bir kan pıhtısı oluşturur ve bu pıhtı damarı tamamen tıkadığında kalp krizi tablosu ortaya çıkar.

Trigliserid Kaynaklı Kalp Hastalarında Tedavi Yönetimindeki Eksiklikler Nelerdir?

Kalp damar hastalığı öyküsü olan bireylerin tedavi süreçleri incelendiğinde, genellikle kolesterol değerlerine çok odaklanılırken trigliserid seviyelerinin zaman zaman geri planda kalabildiği görülmektedir. Kalp ağrısı veya damar tıkanıklığı şikayetiyle hastaneye başvuran hastalar üzerinde yapılan bazı gözlemler, lipid yönetiminde iyileştirilmesi gereken alanlar olduğunu göstermektedir.

Örneğin damar tıkanıklığı olan birçok hastada iyi kolesterol (HDL) seviyelerinin düşük, trigliserid değerlerinin ise yüksek aralıklarda seyrettiği bilinmektedir. Buna rağmen, taburculuk sonrasında bu değerleri dengelemeye yönelik koruyucu tedavilerin her zaman yeterince güçlü bir şekilde vurgulanmadığı durumlar yaşanabilmektedir. Yüksek trigliseridi olan hastalarda sadece standart kolesterol ilaçlarının yeterli gelmeyebileceği, özel diyetler ve ilave medikal destekler gerekebileceği daha fazla dikkate alınmalıdır. Tedavi pratiğinde karşılaşılan bazı yönetimsel eksiklikler şunlardır:

• Trigliserid ölçümlerinin ihmal edilmesi
• Sınırda yüksek değerlerin önemsenmemesi
• Hedef odaklı ilaç başlanmaması
• Yaşam tarzı danışmanlığının yetersizliği
• Tedavi takibinde gecikmeler

Trigliserid Etkili Damar Tıkanıklıklarında Klasik Anjiyografi Neden Yetersiz Kalabilir?

Uzun yıllardır damar tıkanıklıklarının tespitinde kullanılan standart koroner anjiyografi, damarın içine özel bir boya maddesi verilerek damarın iki boyutlu bir görüntüsünün alınması işlemidir. Bu yöntem kanın damar içinde nasıl aktığını ve nerede takıldığını genel hatlarıyla gösterir. Ancak anjiyografinin doğası gereği bazı sınırları vardır; çünkü sadece damarın içindeki boşluğu gösterebilir, o boşluğu çevreleyen etten yapılmış duvarın yapısını veya duvarın içine ne kadar yağ gömüldüğünü net olarak hissettiremez.

Özellikle trigliserid yüksekliğine bağlı olarak gelişen yumuşak karakterli plaklar, bazen damarın içine doğru değil de damarın dışına doğru genişleyerek büyüyebilir. Bu gibi durumlarda, klasik anjiyografi ekranında damarın içindeki kan akışı tamamen normal görünebilir. Oysa damar duvarı, iltihaplı ve yırtılmaya çok müsait bir yağ birikintisiyle doludur. İşte bu gizli tehlikeleri daha net görebilmek, dokunun iç yapısını değerlendirebilmek ve yapılacak müdahaleyi daha doğru yönlendirebilmek adına ileri damar içi görüntüleme sistemlerine ihtiyaç duyulur.

Trigliserid Kaynaklı Plakların Tespitinde İntravasküler Ultrason (IVUS) Nasıl Kullanılır?

İntravasküler Ultrason, bilinen kısa adıyla IVUS, kalbi besleyen koroner arterlerin iç yüzeyini 360 derecelik bir açıyla görüntülemeyi sağlayan gelişmiş bir teknolojidir. Bu sistem, hastanelerde görmeye alışık olduğumuz ultrason cihazlarının, damarın içine girebilecek kadar küçültülmüş bir versiyonunun çok ince bir telin ucuna yerleştirilmesiyle çalışır.

İşlem sırasında, damar spazmlarını önleyici ve kanı sulandırıcı hazırlıklar yapıldıktan sonra hekim, oldukça ince bir kılavuz teli damardaki şüpheli bölgenin ilerisine kadar gönderir. IVUS cihazı bu telin üzerinden ilerletilerek damarın derinliklerine indirilir. Daha sonra otomatik bir geri çekme mekanizması, bu teli saniyede yaklaşık bir milimetre hızla geriye doğru çekerken damar duvarının sürekli olarak kesitlerini alır.

Ekrana yansıyan bu kesitler sayesinde damar duvarının katmanları gözlemlenebilir. IVUS, ses dalgalarının dokulardan geri dönüş şiddetine bakarak plakların yapısını da ayırt eder. Eğer ekranda koyu ve siyahımsı bir alan görülüyorsa, bu bölge genellikle yüksek trigliserid kaynaklı, içi yağ dolu yumuşak ve kırılgan plağı işaret eder. Açık renkli ve parlak yansımalar ise sertleşmiş veya kireçlenmiş dokuları belirtir. IVUS, sorunun nerede ve ne kadar derinlikte olduğunu oldukça yüksek bir doğruluk payıyla göstererek tedavi planına büyük bir katkı sağlar.

Trigliserid Kaynaklı Damar Sorunlarında Optik Koherens Tomografi (OCT) Neden Tercih Edilir?

Optik Koherens Tomografi (OCT), çalışma mantığı olarak IVUS teknolojisine benzese de ses dalgaları yerine kızılötesine yakın ışık dalgalarını kullanan oldukça hassas bir görüntüleme yöntemidir. OCT’nin tıp dünyasına sunduğu detay seviyesi, damarın içine bir mikroskop yerleştirip dokuları hücresel bazda incelemekle eşdeğer kabul edilebilir. Görüntü çözünürlüğü ultrasona göre çok daha yüksektir.

Trigliserid yüksekliğinin oluşturduğu kararsız plakların en belirgin özelliği, yağ birikintisinin üzerini kapatan kılıfın son derece ince olmasıdır. Klasik yöntemler bu zarın kalınlığını ölçmede yetersiz kalabilir. Ancak OCT, ışık dalgalarının gücüyle bu incecik kılıfın milimetrenin binde biri ölçüsündeki kalınlığını hesaplayabilir ve zarı zayıflatan hücrelerin damar duvarındaki hareketliliğini saptayabilir. Işık kullanımı nedeniyle damar içindeki kanın görüntüyü bozmasını engellemek için, çekim anında damar içine çok kısa süreliğine bir sıvı verilerek kan temizlenir ve o saniye içinde yüzlerce fotoğraf çekilerek damarın yapısı üç boyutlu olarak haritalandırılır. Bu eşsiz teknolojinin klinik pratiğe kazandırdığı avantajlar şunlardır:

• Yüksek çözünürlüklü görüntüleme
• İnce plak kılıfının ölçümü
• İltihaplı hücrelerin tespiti
• Üç boyutlu yapı haritalaması
• Stent yerleşim alanının analizi

İleri Görüntüleme Yöntemleri Trigliserid Hastalarında Stent Tedavilerini Nasıl Geliştirir?

Girişimsel kardiyoloji uygulamalarında hedeflenen en önemli başarılardan biri, daralmış damarın içine yerleştirilen ve “stent” olarak bilinen metalik destek kafeslerinin uzun yıllar boyunca sorunsuz bir şekilde görevini yerine getirmesini sağlamaktır. Yüksek trigliserid zemininde gelişen damar tıkanıklıkları çoğunlukla karmaşık ve pıhtı oluşturmaya meyilli yapılar sergiler. Bu nedenle günümüzde damarın yeniden tıkanmasını büyük oranda önlemeye yardımcı olan ilaçlı stentler tercih edilmektedir. Ancak stentin kalitesi kadar, o stentin damara nasıl yerleştirildiği de hayati bir önem taşır. İşte IVUS ve OCT gibi cihazlar, bu yerleştirme işlemini çok daha güvenli hale getirir.

Damar içi görüntüleme kullanılmadığında, dışarıdan alınan iki boyutlu görüntülerle stentin çapı ve uzunluğu tahmin edilmeye çalışılır. Eğer seçilen stent damara göre küçük kalırsa, açılamaz ve kan akışını bozabilir. Eğer büyük seçilirse damar duvarını gereğinden fazla zorlayıp doku hasarına neden olabilir. Ayrıca stent damara yerleştirildiğinde, metal tellerin damar duvarına sıkıca temas etmesi gerekir. Metal ile doku arasında ufak boşluklar kalırsa, bu alanlarda kan girdapları oluşur ve zamanla pıhtılaşarak ani tıkanıklıklara yol açabilir. Görüntüleme yöntemleriyle stent optimizasyonu yapılırken incelenen detaylar şunlardır:

• Damarın gerçek genişliği
• Hastalıklı bölgenin uzunluğu
• Stentin dokuya teması
• Metal tellerin açıklığı
• Damar duvarında yırtık kontrolü

Sıkça sorulan sorular

Prof. Dr. Kadriye Kılıçkesmez

Prof. Dr. Kadriye Orta Kılıçkesmez, Türk kardiyoloji alanında önde gelen isimlerden biridir. 24 Ocak 1974’te Tekirdağ’da doğmuştur. Lisans eğitimini İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nde tamamladıktan sonra uzmanlık alanı olarak kardiyolojiyi seçmiş ve aynı üniversitenin Kardiyoloji Enstitüsü’nde uzmanlık eğitimini almıştır.2015 yılında üniversite tarafından görevlendirilerek Şişli Etfal kardiyoloji kliniğini ve Angio laboratuarını kurmuştur. 2017 yılında profesör olan Kadriye Kılıçkesmez 2020 yılında Prof Dr. Cemil Taşçı Hastanesi’nin kardiyoloji kliniğini ve Angio laboratuvarını kurmuş, kliniğin eğitim kliniği olmasını sağlamıştır.