LDL Kolesterol Nedir? LDL Kolesterol Yüksekliği ve Düşüklüğü

Kötü kolesterol adıyla bilinen LDL kolesterol, karaciğerde sentezlenen yağı kan dolaşımı üzerinden vücuttaki dokulara ulaştıran hücresel taşıyıcı bir lipoproteindir. Kan tahlillerinde sıklıkla karşılaştığımız LDL kolesterol yüksekliği, hücresel ihtiyacın çok üzerindeki bu yağ partiküllerinin zamanla atardamar duvarlarında birikip kireçlenmeye yol açarak damar tıkanıklığı ve kalp krizi riskini doğrudan artırdığı sessiz bir tehlikedir. Buna karşılık LDL kolesterol düşüklüğü, kalp ve damar hastalıklarından korunmak adına tıbbi olarak hedeflenen ideal bir durumdur; ancak kişinin günlük yaşam alışkanlıkları değişmeden değerlerin çok hızlı ve sebepsiz yere dibe vurması, altta yatan farklı metabolik problemlerin incelenmesini gerektirir.

LDL kolesterol nedir?

Vücudumuzdaki hücrelerin sağlıklı kalabilmesi, dış zarlarının esnekliğini koruyabilmesi ve bazı önemli hormonların üretilebilmesi için kolesterole ihtiyaç vardır. Ancak kolesterol yapısı gereği yağlı bir maddedir. Yağın suda çözünmemesi gibi, kolesterol de kanın içinde serbestçe yüzerek dolaşamaz. Dokulara ulaşabilmesi için özel taşıyıcı paketlere ihtiyaç duyar.

İşte bu taşıyıcı paketlere lipoprotein adı verilir. Düşük yoğunluklu lipoprotein yani LDL, bu taşıma işini yapan filonun en büyük kısmını oluşturur. Karaciğerdeki kolesterolü alıp, kaslara ve diğer organlara ulaştırmakla görevli bir teslimat aracıdır. Her şey yolundayken ve kandaki miktar normal sınırlar içindeyken bu taşıma sistemi oldukça düzenli çalışır. Hücreler ihtiyaç duydukları kolesterolü bu araçlardan alarak kullanırlar. Fakat kanda dolaşan LDL kolesterol miktarı, dokuların günlük ihtiyacını aştığında, teslim edilemeyen bu paketler kan akışında birikmeye başlar ve uzun vadede damar duvarları için yorucu bir yük haline gelebilir.

Kanda dolaşan LDL kolesterol neden damarlarımız için bir tehdide dönüşür?

Kan dolaşımında fazla miktarda kolesterol bulunması, atardamarların en iç tabakasını oluşturan zarif hücre örtüsünü zamanla yormaya başlar. Yüksek tansiyon, kan şekeri dengesizlikleri veya sigara dumanındaki zararlı maddeler gibi etkenlerle bu iç tabakada ufak hasarlar meydana geldiğinde, kanda fazlaca dolaşan LDL partikülleri bu zayıf noktalardan damar duvarının içine doğru sızabilir.

Damar duvarının içine giren bu partiküller, normal yapılarından uzaklaşarak kimyasal bir değişime uğrarlar. Tıpkı açık havada kalan bir demirin yavaş yavaş paslanması gibi, damar içine sızan kolesterol molekülleri de oksitlenmeye veya kandaki şekerle birleşerek bozulmaya başlar. Özellikle küçük ve yoğun bir yapıya sahip olan LDL tipleri, bu sızma ve bozulma işlemine çok daha yatkındır. Yapısı bozulan bu moleküller, vücut tarafından artık yararlı bir yapı taşı olarak değil bağışıklık sistemini uyaran yabancı bir madde olarak algılanır. Bu hücresel alarm durumu yıllar sürecek olan damar sertleşmesi sürecinin ilk adımlarını oluşturur.

Damar sertliği sürecinde LDL kolesterol birikimi nasıl ilerler?

Bağışıklık sistemi, damar duvarının içinde bozulan bu yapıları temizlemek amacıyla bölgeye savunma hücreleri gönderir. Damar içine giren bu hücreler, ortamdaki oksitlenmiş kolesterolü temizlemek için dev çöpçü hücrelere dönüşürler. Amaçları bu yabancı maddeyi yutup yok etmektir.

Ancak bu temizlikçi hücreler, ortamdaki kolesterolü sınırsız bir iştahla yutmaya devam ederler. İçleri yağ ile dolup şiştikçe hareket edemez hale gelirler ve zamanla damar duvarında birikerek o bölgede yağlı bir katman oluştururlar. Yıllar içinde bu birikim büyür ve atardamarın içinden geçen kanın yolunu daraltan aterosklerotik plak dediğimiz yapıları meydana getirir.

Vücut, kanın bu yağlı birikimle temasını engellemek için plağın üzerini ince bir kılıfla örter. Eğer bu kılıf yıllar içinde incelir veya ani bir tansiyon yükselmesiyle çatlarsa, içerideki yağlı doku saniyeler içinde kanla temas eder. Bu temas, kanda ani bir pıhtılaşma tepkisine neden olabilir. Oluşan bu pıhtı, kan akışını aniden yavaşlatabilir veya engelleyebilir. Bu tıkanma kalbi besleyen damarlarda yaşandığında kalp krizine zemin hazırlayabilir.

Yüksek LDL kolesterol hangi belirtilerle kendini gösterebilir?

Pek çok kişi yüksek kolesterolün baş dönmesi, ensede ağrı veya çarpıntı gibi günlük rahatsızlıklar vereceğini düşünür. Oysa bu durum yıllarca hiçbir fiziksel işaret vermeden damarlarda birikmeye devam edebilir. Kolesterol yüksekliğinin kendisi doğrudan bir ağrı veya sızı yaratmaz. Şikayetler genellikle, damarlardaki daralma organların yeterince kan alamayacağı seviyeye geldiğinde ortaya çıkar.

Kalbi besleyen damarlarda belirgin bir daralma olduğunda eforla tetiklenen bazı genel şikayetler görülebilir. Dikkat edilmesi gereken bazı durumlar şunlardır:

• Göğüs ağrısı
• Göğüste baskı
• Çabuk yorulma
• Nefes darlığı
• Sırta vuran ağrı
• Sol kol uyuşması

Bu şikayetler her zaman doğrudan bir kalp krizini işaret etmese de damar sağlığının uzman hekimlerce değerlendirilmesi gerektiğine dair önemli ipuçları taşıyabilir. Düzenli kontroller yapılmadığı takdirde, bu tür şikayetler ilk kez ciddi bir tıkanıklık anında fark edilebilir ve süreç çok daha zorlu hale gelebilir.

LDL kolesterol tahlillerinde kimler daha fazla risk altındadır?

Kan tahlillerinde hepimiz için geçerli olan tek bir normal kolesterol rakamı bulunmaz. İdeal sayılan değer, kişinin genel sağlık durumu ve taşıdığı diğer risk faktörlerine göre hesaplanır. Hiçbir sağlık sorunu olmayan genç bir birey için normal kabul edilebilecek bir değer, farklı sağlık öyküsü olan biri için yüksek sayılabilir.

Kalp ve damar sağlığı açısından kolesterol hedeflerinin daha düşük tutulmasını gerektiren risk faktörleri şunlardır:

• Şeker hastalığı
• Yüksek tansiyon
• Sigara kullanımı
• Obezite
• Böbrek yetmezliği
• İleri yaş
• Ailesel yatkınlık

Özellikle daha önce stent takılmış, bypass geçirmiş veya kalp krizi atlatmış kişiler en yüksek risk grubunda değerlendirilir. Bu gruptaki bireylerin damar duvarları kolesterol birikimine karşı çok daha hassas olduğundan, kan değerlerinin çok daha sıkı takip edilmesi hedeflenir. Bu tür hastalar için kolesterol seviyelerinin normal referans aralıklarının çok daha altında tutulması, yeni plak oluşumunu yavaşlatmak adına faydalıdır.

Doğal yollarla LDL kolesterol dengesini sağlamak için diyetimizde neler bulunmalıdır?

Kolesterol yönetimi sadece tıbbi tedavilerle değil mutfaktaki tercihlerle de doğrudan ilişkilidir. Beslenme alışkanlıklarımızda yapacağımız bilinçli değişiklikler, kandaki yağ dengesini iyileştirmeye yardımcı olabilir. Hayvansal kaynaklı katı yağların ve işlenmiş gıdalarda bulunan trans yağların azaltılması, damar sağlığı için atılacak en büyük adımlardan biridir.

Bunun yerine çözünebilir lif içeren ve kalp dostu doymamış yağlara sahip gıdaların tüketimi, sindirim sisteminde kolesterolün emilimini azaltarak kan değerlerini olumlu yönde etkileyebilir. Mutfak alışkanlıklarına dahil edilebilecek bazı gıdalar şunlardır:

• Yulaf
• Mercimek
• Nohut
• Kuru fasulye
• Ceviz
• Badem
• Zeytinyağı
• Somon
• Elma
• Armut

Bu gıdaların sofralarda daha sık yer bulması, sadece kolesterol değerlerini iyileştirmekle kalmaz, aynı zamanda genel sindirim sistemi sağlığını da destekleyerek vücudun metabolik dengesini korumasına katkıda bulunur.

Yaşam tarzı alışkanlıkları LDL kolesterol seviyelerini nasıl etkiler?

Beslenmenin yanı sıra günlük hayatımızdaki hareketlilik ve diğer alışkanlıklar da damarlarımızın geleceğini şekillendirir. Düzenli yapılan tempolu yürüyüşler veya yüzme gibi hafif fiziksel aktiviteler, vücudun yağları yakma kapasitesini artırarak damar duvarı sağlığını desteklemeye yardımcı olur.

Sigara kullanımı her ne kadar kolesterol rakamlarını kağıt üzerinde doğrudan çok yükseltmese de damarların iç yüzeyini tahrip ederek kanda dolaşan kolesterolün damara yapışmasını ve bozulmasını hızlandıran en büyük etkenlerden biridir. Bu nedenle tütün ürünlerinden uzak durmak tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır. Kilo kontrolü sağlamak ve kan basıncını ideal sınırlarda tutmak da kolesterolün damar üzerindeki yıpratıcı etkisini hafifletmek adına oldukça önemlidir. Düzenli uyku ve stres yönetimi de vücudun onarım mekanizmalarını destekleyerek bu sürece dolaylı yoldan katkı sağlayabilir.

Yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmadığında LDL kolesterol ilaçları nasıl destek olur?

Düzenli beslenme ve hareketli bir hayata rağmen kolesterol değerleri kişinin risk durumuna göre hedeflenen aralığa inmiyorsa, koruyucu hekimlik adına tıbbi tedaviler devreye girebilir. Bu alanda en sık başvurulan tedavi yaklaşımı, karaciğerin kendi kolesterol üretimini düzenleyen statin grubu ilaçlardır. Bu ilaçlar, vücudun ürettiği kolesterol miktarını dengeleyerek karaciğerin kanda dolaşan kolesterolü daha fazla geri çekmesini sağlayabilir.

Bazı durumlarda tek başına bu ilaçlar yeterli olmayabilir. O zaman bağırsaklardan kolesterol emilimini yavaşlatan farklı ilaçlar tedaviye eklenebilir. Çok yüksek risk taşıyan ve genetik olarak kolesterolü yüksek olan bireylerde ise cilt altına enjekte edilen yeni nesil ilaçlardan faydalanılabilir. Bu tedaviler, karaciğer hücrelerinin yüzeyindeki alıcı sayısını artırarak kanın adeta bir süpürge gibi kolesterolden temizlenmesine yardımcı olabilir. İlaç seçimleri ve dozajları, uzman hekimlerin her hastanın tahlillerine göre oluşturduğu kişisel planlamalarla yürütülür ve zaman zaman tahlil tekrarlarıyla gidişat kontrol edilir.

Yüksek LDL kolesterol damarı kritik şekilde daralttığında anjiyo süreci nasıl işler?

Uzun yıllar yüksek seyreden kolesterol değerleri, zamanla kalbi besleyen koroner damarlarda ciddi darlıklara yol açtığında, kardiyoloji alanında daha girişimsel ve doğrudan müdahaleler gerekebilir. Kateter laboratuvarı adı verilen özel teknolojik donanıma sahip ünitelerde, açık ameliyata gerek kalmadan damar içi görüntüleme ve tedavi işlemleri yapılabilmektedir.

Anjiyo işlemi genellikle el bileğindeki veya kasıktaki atardamardan çok ince bir kılıf yerleştirilerek başlar. İşlem sırasında kişi uyanıktır, sadece giriş yeri lokal anestezi ile uyuşturulur. Bu kılıfın içinden geçirilen yumuşak ve ince borucuklarla kalbin damarlarına ulaşılır ve damar içine özel bir boyalı madde verilir. Bu madde sayesinde, tıpkı ağaç dalları gibi kalbi saran damarlar röntgen ekranında detaylı bir harita olarak görünür hale gelir. Kolesterol plaklarının damarı nerede ve ne kadar daralttığı bu harita üzerinden değerlendirilir. Böbrek hassasiyeti olan kişilerde, boyalı maddenin etkisini azaltmak için işlem öncesi ve sonrası özel serum tedavileriyle böbrekler desteklenir ve koruyucu önlemler alınır.

Stent ve balon yöntemleriyle LDL kolesterol plakları damar içinde nasıl açılır?

Anjiyo sonucunda kan akışını engelleyen ciddi bir darlık tespit edildiğinde, aynı seansta tedavi işlemine geçilebilir. Saç telinden sadece biraz daha kalın, son derece hassas bir kılavuz tel yardımıyla darlığın olduğu bölgeye ulaşılır. Bu telin üzerinden ilerletilen minyatür bir balon, tam kolesterol plağının bulunduğu noktada yüksek basınçla şişirilir.

Balonun şişmesiyle, damar içindeki yağlı plak damar duvarına doğru itilir ve ezilir. Ancak balon indirildiğinde damarın yeniden kendi üzerine çökme ihtimali vardır. Bunu engellemek için, balonla açılan bölgeye incecik metal tellerden örülmüş bir kafes olan stent yerleştirilir. Günümüzde sıklıkla tercih edilen stentler, yüzeylerinde doku iyileşmesini düzenleyen özel ilaçlar barındırırlar. Stent damar duvarına tutunduktan sonra, üzerindeki bu ilacı yavaş yavaş salgılayarak vücudun o bölgede yeniden kalın bir doku tabakası oluşturmasını ve damarın tekrar daralmasını engellemeye yardımcı olur. Bazı ince damarlarda ise stent takmak yerine, sadece yüzeyi ilaçla kaplı özel balonlar şişirilerek damar duvarına ilaç transferi sağlanabilir. Bu ince işçilik gerektiren yöntemler hastanın en kısa sürede normal yaşamına dönmesini destekler.

Çok sertleşmiş LDL kolesterol kireçlenmelerinde damar içi hangi yöntemlerle temizlenir?

Kolesterol plakları yıllarca damar içinde beklediğinde, vücut bu plakların içine yavaş yavaş kalsiyum biriktirebilir. Kalsiyum, yumuşak kolesterol plağını zamanla taş kadar sert bir kireç tabakasına dönüştürür. Bu kadar sertleşmiş bir damarı sadece standart balonlarla açmaya çalışmak veya oraya stent yerleştirmek her zaman mümkün olmayabilir. Balonlar bu sert yapı karşısında yeterince açılamayabilir.

Böyle durumlarda oldukça gelişmiş damar içi tıraşlama yöntemlerine başvurulabilir. Ucunda elmas zerreleri bulunan ve damar içinde son derece yüksek bir hızla dönen özel mikro matkap sistemleri kullanılır. Bu cihazlar, taşlaşmış kireç tabakasını narince tıraşlayarak çok ince bir toz haline getirir ve stentin geçebileceği düzgün bir tünel açılmasını sağlayabilir.

Ayrıca bu karmaşık darlıkları daha iyi anlayabilmek için damar içini görüntüleyen ultrason cihazları veya kızılötesi ışık kameraları kullanılabilir. Bu cihazlar damarın iç duvarını mikroskobik düzeyde ekrana yansıtarak plağın yapısını, kireç yoğunluğunu ve stentin doğru şekilde yerleşip yerleşmediğini hekime detaylı olarak gösterebilir. Kanın darlıktan geçerken yarattığı basınç farkını ölçen hassas teller de kullanılarak, hangi darlığın gerçekten tedavi gerektirdiğine çok daha sağlıklı bir biçimde karar verilebilir.

Genetik geçişli aşırı yüksek LDL kolesterol hastalarında kan temizleme işlemi nasıl uygulanır?

Toplumda nispeten daha seyrek rastlanan bazı genetik durumlarda, kişiler doğuştan itibaren çok yüksek kolesterol değerlerine sahip olabilirler. Ailesel olarak geçen bu tür özel durumlarda, en sıkı diyetler ve en güçlü ilaç tedavileri bile kolesterol değerlerini güvenli sınırlara çekmekte yetersiz kalabilir. Bu tür hastalarda kalp kapaklarında ve damarlarda çok genç yaşlarda ciddi tıkanıklıklar gelişme ihtimali bulunur.

İlaçların sınırına gelindiğinde devreye aferez adı verilen fiziksel kan temizleme işlemleri girebilir. Mantık olarak böbrek hastalarının girdiği diyalize benzeyen bu işlemde, hastanın kanı damar yolundan alınarak özel cihazların içindeki filtrelerden geçirilir. Bu filtreler, kandaki fazla LDL kolesterolü tutarak ayrıştırır ve temizlenmiş olan kan diğer bir damar yolundan vücuda geri verilir. Belirli aralıklarla tekrarlanan bu seanslar sayesinde, kandaki kolesterol yükü mekanik olarak düşürülür ve damar sağlığının korunmasına destek olunur. Hasta için zahmetli görünse de uzun vadeli kalp sağlığı için oldukça gerekli bir destektir.

Stent işleminden sonra yüksek LDL kolesterol hastalarını nasıl bir süreç bekler?

Girişimsel yöntemlerle damar tıkanıklığının açılması, kalbin o anki sıkıntısını gidermek için atılan çok önemli bir adımdır. Ancak işlem sonrası toparlanma ve takip süreci de en az müdahalenin kendisi kadar değerlidir. Çoğunlukla el bileğinden yapılan işlemlerden sonra hastalar kısa bir süre içinde hastanede yürüyebilir ve günlük yaşamlarına daha çabuk dönebilirler. İşlem bölgesinin ilk birkaç gün korunması ve o bölgeyle ağır yük kaldırılmaması genel bir tavsiyedir.

Hastaneden taburcu olduktan sonra dikkat edilmesi gereken bazı durumlar şunlardır:

• Nefes darlığı
• Göğüs sıkışması
• Ateş
• Çarpıntı
• Girişim bölgesinde kanama
• Girişim bölgesinde şişlik
• Renk değişikliği

Bu belirtilerden herhangi biri hissedildiğinde sağlık kuruluşuna başvurmak önemlidir. Damara stent takılmış olması, kolesterol sorununun tamamen geride kaldığı anlamına gelmez. Stent, tıkanan boruyu açar ancak o boruyu tıkayan sular, yani kanda dolaşan yüksek kolesterol, yaşam tarzı ve ilaçlarla kontrol altına alınmazsa başka damarlarda yeni darlıkların oluşması engellenemeyebilir. Bu nedenle verilen kan sulandırıcıların ve kolesterol düzenleyici ilaçların hekim kontrolünde düzenli kullanılması, yeni plak oluşumlarını engellemek adına sürecin en temel parçasıdır.

LDL kolesterol düşüklüğü her zaman sağlık için hedeflenen bir durum mudur?

Genel kardiyoloji pratiğinde, kalp damar hastalıklarından korunmak için LDL kolesterol değerlerinin düşük tutulması sıkça arzulanan bir durumdur. Özellikle genetik olarak düşük kolesterole sahip olan bireylerin damar sağlığının ileri yaşlara kadar daha iyi korunduğu bilinmektedir. Vücudumuzdaki hücreler, ihtiyaç duydukları kolesterolü genellikle kendi içlerinde de üretebildikleri için, kanda dolaşan LDL kolesterolün ilaçlarla düşük seviyelere indirilmesi dahi vücut fonksiyonlarını genel olarak bozmaz.

Fakat uzun yıllar boyunca normal sınırlarında veya yüksek seyreden kolesterol değerleri, görünürde hiçbir neden yokken, kişi ilaç kullanmadan veya diyet yapmadan aniden ve hızla çok düşük seviyelere inerse, bu durum farklı bir sağlık sorununun habercisi olabilir. Besin emilimini bozan bağırsak hastalıkları, karaciğerin çalışma düzenini etkileyen rahatsızlıklar veya tiroid bezinin çok hızlı çalışması gibi durumlar kolesterol değerlerinde ani düşüşlere yol açabilir. Böyle bir tabloyla karşılaşıldığında, düşük kolesterolün kendisi bir hastalık olarak görülmez, ancak bu düşüşe neden olan asıl sistemik nedenin araştırılması genel sağlık için faydalı olabilir. Bu nedenle açıklanamayan değer değişimleri her zaman uzman hekimlerce değerlendirilmelidir.

Sıkça sorulan sorular

Prof. Dr. Kadriye Kılıçkesmez

Prof. Dr. Kadriye Orta Kılıçkesmez, Türk kardiyoloji alanında önde gelen isimlerden biridir. 24 Ocak 1974’te Tekirdağ’da doğmuştur. Lisans eğitimini İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nde tamamladıktan sonra uzmanlık alanı olarak kardiyolojiyi seçmiş ve aynı üniversitenin Kardiyoloji Enstitüsü’nde uzmanlık eğitimini almıştır.2015 yılında üniversite tarafından görevlendirilerek Şişli Etfal kardiyoloji kliniğini ve Angio laboratuarını kurmuştur. 2017 yılında profesör olan Kadriye Kılıçkesmez 2020 yılında Prof Dr. Cemil Taşçı Hastanesi’nin kardiyoloji kliniğini ve Angio laboratuvarını kurmuş, kliniğin eğitim kliniği olmasını sağlamıştır.