Kalp romatizması, çocukluk döneminde geçirilen boğaz enfeksiyonlarının ardından bağışıklık sisteminin kalp kapakçıklarında yol açtığı kalıcı hasardır. Özellikle beta mikrobu sonrası gelişen bu durum kapaklarda daralma veya yetmezliğe neden olarak kalbin çalışma düzenini bozar. Erken fark edildiğinde önlenebilir bir sağlık sorunu olan bu hastalık, modern tıpta açık cerrahiye ihtiyaç duyulmadan, ileri girişimsel tekniklerle tedavi edilebilmektedir. Belirtilerin sinsi ilerlemesi nedeniyle kalp sağlığını korumak adına düzenli kontrol ve doğru yönetim stratejileri hayati önem taşır. Günümüzde uygulanan yenilikçi çözümler hastaların yaşam kalitesini hızla artırarak sağlıklı bir gelecek sunmaktadır.
Kalp Romatizması Nedir ve Vücutta Nasıl Başlar?
Bu hastalığın başlama hikayesi aslında vücudumuzun savunma sisteminin, yani bağışıklık sisteminin oldukça talihsiz bir yanılmasına dayanır. Gelin bunu daha basit bir şekilde ele alalım. Vücudumuz, boğazımıza yerleşen A grubu beta-hemolitik streptokok bakterisiyle savaşmak için bazı özel savunma hücreleri, yani antikorlar üretir. Bu antikorlar tam birer asker gibi programlanmıştır ve tek amaçları bakteriyi bulup yok etmektir. Ancak bakterinin dış yüzeyindeki protein yapısı ile insan kalbindeki kas ve kapakçık hücrelerinin protein yapısı birbirine inanılmaz derecede benzer.
Tıpta moleküler benzerlik adı verilen bu durum yüzünden, vücudun ürettiği savunma askerleri bakteriyi yok ettikten sonra bile durmazlar. Benzer yapıdaki kalp kapakçıklarını, eklemleri ve bazen sinir sistemini düşman sanarak saldırmaya başlarlar. Yani vücut kendi kendine zarar vermeye başlar. Bu dost ateşi kalpte yoğun bir iltihaplanmaya yol açar. Akut dönem denilen bu ilk ateşli ve ağrılı süreç geçtikten sonra bile, kalp kapakçıklarında başlatılan bu iltihap süreci sinsi bir şekilde ilerlemeye devam eder. Yıllar süren bu sessiz savaşın ardından kalp kapakçıkları esnekliğini kaybeder, kalınlaşır ve görevini yapamaz hale gelir.
Kalp Romatizması Hastalığının Akut Dönem Belirtileri Nelerdir?
Hastalığın ilk ortaya çıktığı akut romatizmal ateş dönemi, vücutta adeta bir fırtına koptuğu zamandır. Bu dönemde bağışıklık sisteminin aşırı tepkisi nedeniyle birçok farklı organda şikayetler görülür. En sık rastlanan şikayetlerin başında şiddetli eklem sorunları gelir. Bir dizde başlayan ağrı ve şişlik birkaç gün sonra azalıp diğer dize veya ayak bileğine geçebilir; buna gezici eklem iltihabı denir. Bununla birlikte kalbin etkilenmesine bağlı olarak sessiz veya belirgin kalp şikayetleri ortaya çıkabilir. Çocukluk döneminde başlayan bu rahatsızlığın aileler tarafından fark edilmesi bazen zor olabilir çünkü belirtiler basit bir grip veya büyüme ağrısı ile karıştırılabilir.
En yaygın görülen akut dönem belirtileri şunlardır:
- Yüksek ateş
- Eklem ağrısı
- Eklem şişliği
- Cilt döküntüleri
- Cilt altı şişlikleri
- İstemsiz kas hareketleri
- Çarpıntı
- Nefes darlığı
- Halsizlik
Bu belirtilerden birkaçı bir arada görüldüğünde hekimler durumu çok ciddiye alır. Ciltte beliren ucu soluk halka şeklindeki döküntüler veya kemik çıkıntılarının üzerindeki ağrısız sertlikler de hastalığın teşhisinde önemli ipuçları verir. Özellikle sinir sisteminin etkilenmesi sonucu ortaya çıkan ve hastanın elini, kolunu veya yüzünü istemsizce hareket ettirmesine neden olan nörolojik tablolar, doğrudan romatizmal ateşin bir uyarısı kabul edilir.
Kalp Romatizması Teşhisi İçin Hangi Testler Yapılır?
Kalp romatizmasının kalp üzerinde yarattığı hasarı saptamak günümüz teknolojisi ile oldukça kolay ve ağrısızdır. Eskiden sadece steteskopla dinlenerek duyulan üfürümler üzerinden teşhis konulmaya çalışılırken, bugün kalbin içini en ince ayrıntısına kadar görebiliyoruz. Hastada hiçbir şikayet olmasa bile, kalbin kapakçıklarında başlayan ufak bir hasarı çok erken aşamada tespit etmek mümkündür.
Uygulanan temel teşhis testleri şunlardır:
- Ekokardiyografi
- Elektrokardiyografi
- Kan tahlilleri
- Boğaz kültürü
- Akciğer röntgeni
Bu testler arasında en önemlisi şüphesiz ekokardiyografi, yani kalbin ultrasonudur. Bu cihaz ses dalgaları kullanarak kalbin hareketli bir videosunu çeker. Renkli Doppler özelliği sayesinde kapakçıklardan geçen kanın hızı, kapaklarda bir sızıntı olup olmadığı ve kapak yaprakçıklarının kalınlığı milimetrik olarak ölçülür. Elektrokardiyografi (EKG) ise kalbin elektrik sistemini kağıda döker; iltihabın kalpteki sinyal iletimini yavaşlatıp yavaşlatmadığını gösterir. Kan testleri de vücuttaki iltihabın oranını ve hastanın yakın zamanda bir beta enfeksiyonu geçirip geçirmediğini doğrulamak için vazgeçilmez bir araçtır.
Kalp Romatizması Kalp Kapakçıklarına Nasıl Zarar Verir?
Kalbinizi dört odalı bir ev, kalp kapakçıklarını da bu odalar arasındaki kapılar olarak düşünebilirsiniz. Bu kapıların görevi, kanın doğru yönde akmasını sağlamak ve asla geriye kaçmasına izin vermemektir. Romatizmal iltihap, bu kapıların menteşelerine ve tahtasına zarar veren bir pas gibidir. Sağlıklı bir insanın kalp kapakçıkları incecik, soğan zarı gibi şeffaf ve son derece esnektir. Ancak iltihabi ataklar kapak yaprakçıklarına hücum ettikçe, bu zarlar yara dokusu ile dolarak kalınlaşır ve sertleşir.
Zamanla bu hasar daha da ilerler. Kapakların açılıp kapanmasını sağlayan birleşim noktaları birbirine yapışmaya başlar. Ortada kanın geçebileceği delik giderek küçülür, bu duruma tıpta “darlık” adı verilir. Diğer yandan kapakçıkları kalp kasına bağlayan ince paraşüt ipleri benzeri bağlar da kısalıp sertleşebilir. Bu durumda kapak tam kapanamaz ve kan geriye doğru sızar, buna da “yetmezlik” denir. Bazen her iki durum aynı kapakta birlikte görülebilir.
En çok etkilenen kalp yapıları şunlardır:
- Mitral kapak
- Aort kapağı
- Triküspit kapak
Bu durum özellikle kalbin sol tarafını etkilediğinde, temiz kanı vücuda pompalayan ana sistem bozulmuş olur. Kan geriye, akciğerlere doğru göllenmeye başlar ve hastalar kendilerini sürekli yorgun, nefessiz ve halsiz hissederler.
Kalp Romatizması Darlıklarında Ameliyatsız Tedavi Seçenekleri Nelerdir?
Geçmişte kalp kapakçığında bir darlık saptandığında hastalar için tek seçenek göğüs kafesinin yarılarak açıldığı, kalbin durdurulup makineye bağlandığı zorlu açık kalp ameliyatlarıydı. Ancak günümüzde girişimsel kardiyoloji dediğimiz alan sayesinde, kalbin içine incecik tüplerle damar yollarından ulaşılabiliyor. Kapalı yöntemler olarak da bilinen bu girişimsel işlemler, romatizmal kalp hastalıklarının kaderini değiştirmiştir.
Özellikle mitral darlığı denilen, sol kulakçıkla sol karıncık arasındaki kapağın daralması durumunda, uygun hastalara ameliyatsız tedavi seçenekleri sunulmaktadır. Göğüs kafesinde herhangi bir kesi yapmadan, sadece kasık bölgesindeki toplardamardan girilerek daralan kapak genişletilebilmektedir. Bu yaklaşım hastanın ameliyatın getireceği psikolojik ve fiziksel yükten kurtulmasını sağlarken, iyileşme sürecini de inanılmaz derecede hızlandırır. Sadece birkaç gün hastanede yattıktan sonra hastalar günlük yaşantılarına, işlerine ve sevdiklerine çok daha enerjik bir şekilde dönebilmektedir.
Kalp Romatizması Balon Tedavisi İçin Kimler Uygundur?
Halk arasında kalp kapağına balon yapılması olarak bilinen bu işlem tıbbi adıyla Perkütan Mitral Balon Valvüloplasti, son derece başarılı bir yöntem olsa da ne yazık ki her hastaya uygulanamaz. İşlemin yapılabilmesi için kapağın anatomik yapısının, yani mevcut durumunun balona yanıt verecek nitelikte olması gerekir. Eğer kapak yıllar içinde tamamen kireçlenmiş, adeta taş gibi sertleşmişse balon bu kapağı açamaz. Aynı şekilde darlıkla birlikte kapakta çok ciddi bir geriye kaçırma (yetmezlik) varsa balon yapıldığında bu kaçak daha da büyüyebilir.
Bu nedenle girişimsel kardiyoloji uzmanları işlem kararı vermeden önce kalbi detaylı ultrason ölçümleri ile incelerler ve kapağa bir uygunluk puanı verirler.
Değerlendirilen temel kapak özellikleri şunlardır:
- Kapağın hareketliliği
- Kapak kalınlığı
- Kireçlenme derecesi
- Alt bağların yapısı
Eğer hastanın kapağı esnekliğini tamamen yitirmemişse, üzerinde aşırı bir kireç kitlesi yoksa ve kapaktaki ana sorun yaprakçıkların birbirine yapışmasından kaynaklanıyorsa, bu hasta balon işlemi için “ideal aday” kabul edilir. Ancak testler sonucunda kapak balona uygun bulunmazsa, bu durumda en güvenli yolun kapağın cerrahi yolla değiştirilmesi olduğuna karar verilebilir.
Kalp Romatizması Balon İşlemi Nasıl Uygulanır?
Balon işlemi, özel görüntüleme cihazlarının bulunduğu ve anjiyo laboratuvarı adı verilen steril salonlarda gerçekleştirilir. Bu işlemin en büyük konforu, hastanın tamamen uyutulmasına, yani genel anesteziye ihtiyaç duyulmamasıdır. Hasta uyanıkken ve çevresiyle iletişim kurabiliyorken sadece kasık bölgesi lokal anestezi ile uyuşturulur. Böylece işlem sırasında herhangi bir acı veya ağrı hissedilmez.
Süreç kasıktaki büyük toplardamara ufak bir iğne ile girilmesiyle başlar. İncecik teller ve kateter adı verilen tüpler yardımıyla kalbin sağ tarafına doğru ilerlenir. Kalbin sağ odasından sol odasına geçmek için, iki kulakçık arasındaki ince zardan çok küçük bir delik açılarak karşıya geçilir. Bu aşama işlemin en çok tecrübe gerektiren kısmıdır. Sol tarafa geçildikten sonra, ucunda sönük bir balon bulunan özel tel, daralmış olan mitral kapağın tam ortasına yerleştirilir.
Dışarıdan verilen kontrollü basınç ile balon kapağın içinde şişirilir. Balon şiştikçe, yıllar içinde birbirine yapışmış olan kapak yaprakçıklarını kenarlarından ayırır ve kapağın geçiş alanını genişletir. Kapağın yeterince açıldığı ultrason ve x-ışını ekranlarından anında teyit edildikten sonra balon söndürülür ve vücuttan çıkarılır. İşlem bitiminde hastanın kasığındaki damar deliği kapatılır ve hasta dinlenmek üzere odasına alınır.
Kalp Romatizması Balon İşleminin Hastalara Sunduğu Avantajlar Nelerdir?
Balon yönteminin hem fiziksel hem de psikolojik açıdan ameliyata kıyasla pek çok üstün yönü bulunmaktadır. İşlemin hemen ardından, kalpteki o sıkışıklık hissi ortadan kalktığı için hastalar yataklarında doğrulduklarında bile nefeslerinin rahatladığını hissederler. Ameliyat stresi yaşatmayan bu yöntem özellikle genç hastalarda kalbin orijinal dokusunun korunması açısından büyük bir şanstır.
Balon işleminin sunduğu temel avantajlar şunlardır:
- Göğüste kesi izi olmaması
- Kısa hastanede yatış süresi
- Hızlı günlük hayata dönüş
- Daha az enfeksiyon riski
- Kan nakli gerektirmemesi
- Genel anestezi risklerinden kaçınılması
Açık kalp ameliyatı geçiren bir hastanın kemiklerinin kaynaması ve iyileşmesi aylar sürerken, balon işlemi yapılan bir hasta birkaç gün içinde normal temposuna kavuşabilir. Orijinal kapak korunduğu için, hastanın mekanik bir kalp kapağına alışma süreci yaşamasına gerek kalmaz ve doğal yapının korunması kalbin genel sağlığı için her zaman daha faydalıdır.
Kalp Romatizması Aort Kapağını Etkilediğinde Hangi Yöntemler Kullanılır?
Romatizmal hastalık en çok mitral kapağı vursa da ikinci sıklıkla hedef aldığı yer kalbin ana çıkış kapısı olan aort kapağıdır. Aort kapağı daraldığında, kalbin pompaladığı temiz kan vücuda, organlara ve beyne yeterince ulaşamaz. Bu durumda hastalar yolda yürürken göğüs ağrısı çekebilir, gözleri kararabilir ve hatta bayılma nöbetleri yaşayabilirler. Romatizmal aort darlığı için altın standart tedavi yıllarca açık kalp ameliyatı ile kapağın değişimi olmuştur.
Ancak tıptaki inanılmaz ilerlemeler sayesinde, aort kapağını kasıktan girerek değiştirmek de artık mümkündür. TAVI (Transkateter Aort Kapak İmplantasyonu) adı verilen bu yöntem özellikle yaşı ilerlemiş, başka ciddi sağlık sorunları olan ve ameliyat masasına yatması çok riskli bulunan hastalar için bir can simidi olmuştur. TAVI işleminde, bir kalem kalınlığındaki kateterin ucuna katlanmış halde yeni ve biyolojik bir kapak yerleştirilir. Kasıktan kalbe ulaşıldığında, bu yeni kapak daralmış eski kapağın tam içine konularak şişirilir ve açılır. Yeni kapak eski kapağı duvarlara doğru ezer ve hemen görevine başlar. Hastalar bu mucizevi işlem sonrasında çok kısa sürede ayağa kalkabilirler.
Kalp Romatizması Kaynaklı Kapak Yetmezliğinde Mandallama Yöntemi Uygulanabilir Mi?
Eğer kalp romatizması kapaklarda sadece darlık yapmayıp kapağın yapısını bozarak kanın geriye kaçmasına, yani ciddi bir yetmezliğe yol açtıysa durum biraz daha farklı yönetilir. Kapak tam kapanamadığı için kalbin her atışında kanın bir kısmı geriye, akciğerlere doğru kaçar ve hastayı boğuluyormuş hissine sokacak kadar nefessiz bırakabilir. Bu kaçak sorunu için de ameliyatsız yöntemler geliştirilmiştir.
Bunlardan en bilineni MitraClip adı verilen mandallama yöntemidir. Kasık damarından kalbe ulaşılarak, kapağın tam kapanmayan ve birbirinden uzaklaşmış iki yaprakçığı özel bir metal klips ile ortadan birbirine tutturulur. Bu küçük mandal, kapağın bir bütün olarak daha iyi kapanmasını sağlayarak kaçağı ciddi oranda azaltır. Ancak burada çok önemli bir detay vardır; romatizmal kapaklar yapısal olarak kalınlaşmış ve yapışmaya meyilli olduğundan, mandallama işlemi uygulanırken çok dikkatli ölçümler yapılmalıdır. Çünkü kaçağı engelleyelim derken, kapağın açıklığını çok fazla daraltıp bu kez yapay bir mitral darlığına sebep olma riski vardır. Bu ince ayar, işlemi yapan uzmanın tecrübesiyle şekillenir.
Kalp Romatizması Hamilelik Sürecinde Bir Risk Yaratır Mı?
Kadın bedeni hamilelik döneminde adeta bir mucize yaşar, ancak bu mucize kalp üzerinde büyük bir stres testidir. Bebek büyüdükçe annenin vücudundaki kan hacmi yaklaşık bir buçuk katına çıkar ve kalbin atım hızı artar. Eğer anne adayının kalbinde, o güne kadar çok fazla belirti vermemiş olan romatizmal bir darlık varsa, işte o zaman işler karmaşıklaşır. Artan bu yüksek kan miktarı, daralmış olan kalp kapağından rahatça geçemez.
Sonuç olarak kan, akciğerlerde göllenmeye başlar. Normalde rahatça merdiven çıkan bir anne adayı, oturduğu yerde bile nefes alamaz hale gelebilir, akciğerlerinde su toplanabilir. Bu tehlikeli durumda hem annenin hem de bebeğin hayatını tehlikeye atmamak için ilaç tedavisine ek olarak girişimsel yöntemler devreye girer. Gebeliğin özellikle ikinci üç aylık döneminde, bebeğin organ gelişiminin tamamlandığı ancak annenin kan yükünün çok arttığı evrede, özel radyasyon koruyucular kullanılarak anneye balon (PMBV) işlemi yapılabilir. Bu işlem hamilelikte son derece güvenlidir, kapağın genişletilmesiyle anne anında rahatlar ve gebeliğini sağlıklı bir şekilde tamamlayarak bebeğini kucağına alabilir.
Kalp Romatizması Ataklarından Korunmak İçin Neler Yapılmalıdır?
Hastalığın tedavisinin başarılı olması, sadece yapılan işlemin kusursuzluğuna değil hastanın işlemden sonraki yaşantısına da bağlıdır. Vücudun bağışıklık sisteminin bir hafızası vardır; eğer boğazınıza yeniden bir beta mikrobu yerleşirse, bağışıklık sistemi bunu hatırlar ve kalbe yönelik o yıkıcı saldırısını tekrar başlatabilir. Bu duruma hastalığın alevlenmesi denir. Kalp kapağı tedavi edilmiş olsa bile, yeni bir atak o kapağı tekrar bozabilir.
Bu sinsi ataklardan korunmak için hastaların hayatları boyunca bazı temel kurallara uyması şarttır.
Dikkat edilmesi gereken temel adımlar şunlardır:
- Düzenli penisilin koruması
- Ağız hijyenine dikkat edilmesi
- Diş tedavileri öncesi tedbir
- Boğaz enfeksiyonlarında hızlı müdahale
- Rutin kardiyoloji kontrolleri
Bu korumanın bel kemiğini, hastalığın tetikleyicisi olan streptokok enfeksiyonlarını engellemek oluşturur. Diş etlerinde biriken bakteriler de kan yoluyla kalbe ulaşıp hasarlı kapaklara yerleşebileceği için, kalp romatizması hastalarının diş fırçalama alışkanlıklarına ekstra özen göstermesi ve herhangi bir kanamalı diş müdahalesi öncesinde mutlaka koruyucu antibiyotik alması gerekmektedir.
Kalp Romatizması Hastalarının Kullanması Gereken İlaç Grupları Nelerdir?
Girişimsel yöntemlerle kapağa müdahale edilsin veya edilmesin, kalp romatizması teşhisi almış hastaların günlük yaşamlarında düzenli kullanmaları gereken bazı tıbbi destekler vardır. Bu ilaçlar, kalbin iş yükünü hafifletmeyi, yeni atakları önlemeyi ve hastayı hayati risklerden korumayı hedefler.
Hastaların düzenli kullanması gereken ilaç grupları şunlardır:
- Uzun etkili penisilin iğneleri
- Kan sulandırıcı haplar
- Kalp hızı düzenleyiciler
- İdrar söktürücüler
- Tansiyon dengeleyiciler
Bu listede yer alan penisilin iğneleri (genellikle 21 veya 28 günde bir yapılır), yeni bir mikrop saldırısına karşı kalkan görevi görür ve doktorun belirlediği yaşa kadar kesinlikle aksatılmamalıdır. Bir diğer hayati ilaç grubu ise kan sulandırıcılardır. Kalp kapaklarındaki bozulmalar, kalbin kulakçıklarında ritim bozukluklarına (atriyal fibrilasyon) yol açabilir. Ritim bozulduğunda kalbin içinde kan pıhtılaşmaya başlar. Bu pıhtılar yerinden kopup beyne giderse felce neden olabilir. Bu felç riskini ortadan kaldırmak için, doktor kontrolünde dozu ayarlanan güçlü kan sulandırıcılar kullanmak, hastanın sağlığı açısından tartışmasız bir zorunluluktur. İdrar söktürücüler ise akciğerlerde veya bacaklarda biriken fazla sıvıyı vücuttan atarak nefes darlığını hafifletir. Hastaların, doktorlarına danışmadan ilaçlarının dozunu değiştirmemeleri veya kesmemeleri, uzun ve sağlıklı bir yaşamın altın kuralıdır.
Prof. Dr. Kadriye Orta Kılıçkesmez, Türk kardiyoloji alanında önde gelen isimlerden biridir. 24 Ocak 1974’te Tekirdağ’da doğmuştur. Lisans eğitimini İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nde tamamladıktan sonra uzmanlık alanı olarak kardiyolojiyi seçmiş ve aynı üniversitenin Kardiyoloji Enstitüsü’nde uzmanlık eğitimini almıştır.2015 yılında üniversite tarafından görevlendirilerek Şişli Etfal kardiyoloji kliniğini ve Angio laboratuarını kurmuştur. 2017 yılında profesör olan Kadriye Kılıçkesmez 2020 yılında Prof Dr. Cemil Taşçı Hastanesi’nin kardiyoloji kliniğini ve Angio laboratuvarını kurmuş, kliniğin eğitim kliniği olmasını sağlamıştır.
